مسجد جامع قرطبه توجه كرد و روز بعد از جلوس ، فرمان آغاز بناى آن را صادر نمود ؛ زيرا مسجد جامع در آن زمان ، ديگر گنجايش آن همه نمازگزار را نداشت . در آن فرمان ، مقرر شد كه از ناحيهء شرق به طول مسجد اضافه شود و همچنين از جنوب به شمال تا حدود صحن مسجد را گسترش دهند . مساحت مقدارى كه اضافه مىشد به اندازهء مساحت همهء مسجد بود و بدين طريق حجم مسجد دو برابر مىگرديد . حكم براى مسجد ، سومين محراب را هم بنا كرد . گسترش بناى مسجد چهار سال مدت گرفت . براى مسجد گنبدى زيبا از سراميك كه قيصر روم براى او فرستاده بود ، ساخت . براى كار گذاشتن سراميكها استادى چيره‌دست از روم به قرطبه فرستاده شد . حكم مقصوره‌اى تازه با گنبدى به شيوهء گنبدهاى بيزانسى بنا كرد . در كنار مسجد ، مكانى براى صدقات و جايى براى واعظان و كارگزاران مسجد بساخت . در بناى امروزى مسجد جامع قرطبه ، آن قسمت كه حكم افزوده است ميان بخش قديمى مسجد كه عبد الرحمن داخل و عبد الرحمن اوسط بر آن افزوده‌اند ، واقع شده است و بخشى هم كه بعدها منصور بن ابى عامر ساخت ، قريب ثلث مسجد را در ناحيهء شرقى دربرگرفته است . « 1 » در 353 هجرى در پايتخت خلافت اندلس ( قرطبه ) قحطى عظيمى پديد آمد . حكم براى فقراى قرطبه و ربضهاى آن و مدينة الزهراء اموال بسيار بذل كرد ؛ چنان كه آنان را از گرسنگى برهانيد . « 2 » از وقايع مهم زمان حكم آن است كه در 360 ق / 971 م راهبهء ألبيره و سرپرست پادشاه ليون ، راميروى سوم ، با هيأتى به قرطبه آمد كه به نيكوترين وجه از آنان استقبال شد . روز استقبال ، از روزهاى ديدنى قرطبه بود . طبق خواست اين زن راهبه ، ميان او و قرطبه پيمان صلحى بسته شد و از سوى خليفه هداياى بسيار به او تقديم گرديد . او را بر استرى زيبا و رهوار با لگام زرين كه بر آن غاشيه‌اى زيبا افكنده بودند نشاندند و به قرطبه آوردند . « 3 » عصر حكم المستنصر از اعصار درخشان تاريخ اندلس بود . در عصر او علوم و

--> ( 1 ) . البيان المغرب ؛ ج 2 ، ص 233 - 234 و اعمال الاعلام ؛ ص 48 . ( 2 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 1 ، ص 483 . ( 3 ) . تاريخ ابن خلدون ؛ ج 3 ، ص 210 .